Blog

Τι είναι η πρόπολη και γιατί τη φτιάχνουμε σε βάμμα

Τι είναι η πρόπολη;

Τι μαζεύουν οι μέλισσες εκτός από νέκταρ και γύρη; Μαζεύουν και ρητίνη από τους οφθαλμούς και τον φλοιό των δέντρων, στην Ευρώπη κυρίως από τη λεύκα. Την ανακατεύουν με κερί και δικές τους εκκρίσεις και φτιάχνουν μια κολλώδη μάζα, με την οποία σφραγίζουν ρωγμές στην κυψέλη και στενεύουν την είσοδο. Αυτή είναι η πρόπολη (propolis).

Το όνομα είναι ελληνικό: «προ» και «πόλις», δηλαδή αυτό που βρίσκεται μπροστά από την «πόλη» των μελισσών. Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε από τι αποτελείται, γιατί δεν χρησιμοποιούμε την ακατέργαστη πρόπολη όπως είναι, πώς φτιάχνουμε το βάμμα πρόπολης στο εργαστήριό μας και τι πρέπει να προσέξετε όταν το χρησιμοποιείτε.

Η πρόπολη στην ιστορία

Οι μελισσοκόμοι γνωρίζουν την πρόπολη από την αρχαιότητα. Το «Περί τα ζώα ιστορίαι», που η παράδοση αποδίδει στον Αριστοτέλη, την περιγράφει ως το υλικό με το οποίο οι μέλισσες φράζουν την κυψέλη. Ο Διοσκουρίδης στο «Περί ύλης ιατρικής» και ο Πλίνιος στη «Φυσική Ιστορία» την καταγράφουν επίσης ανάμεσα στα υλικά της εποχής τους [2].

Ο οδηγός του FAO για τα προϊόντα της μελισσοκομίας αναφέρει ότι την πρόπολη τη γνώριζαν οι Αιγύπτιοι, οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι, και ότι κείμενα του 12ου αιώνα περιγράφουν ήδη σκευάσματα με πρόπολη [3]. Αυτές οι καταγραφές δείχνουν πόσο παλιά είναι η σχέση μας με την πρόπολη. Δεν αποδεικνύουν όμως ότι οι χρήσεις εκείνης της εποχής ισχύουν σήμερα.

Από τι αποτελείται η πρόπολη;

Η ακατέργαστη πρόπολη περιέχει περίπου 50% ρητίνες, 30% κεριά, 10% αιθέρια έλαια, 5% γύρη και 5% άλλες οργανικές ουσίες [1]. Οι ερευνητές έχουν καταγράψει σε αυτήν πάνω από 300 διαφορετικές ενώσεις.

Εμάς μας ενδιαφέρουν οι ρητίνες, γιατί αυτές περιέχουν τις πολυφαινόλες. Οι πολυφαινόλες της πρόπολης ανήκουν κυρίως σε δύο ομάδες:

Φαινολικά οξέα: καφεϊκό, φερουλικό, p-κουμαρικό και κινναμωμικό οξύ, καθώς και εστέρες τους όπως ο φαιναιθυλεστέρας του καφεϊκού οξέος (CAPE).

Φλαβονοειδή: χρυσίνη, πινοκεμβρίνη, γαλαγκίνη, απιγενίνη, κερκετίνη, καιμφερόλη.

Δεν υπάρχει όμως μία πρόπολη. Τη σύστασή της την καθορίζουν τα φυτά που επισκέπτονται οι μέλισσες, η περιοχή και η εποχή συλλογής [1][5]. Οι ευρωπαϊκές μέλισσες φτιάχνουν κυρίως πρόπολη «τύπου λεύκας», πλούσια σε φλαβονοειδή. Στη Βραζιλία οι μέλισσες μαζεύουν ρητίνη από άλλο φυτό (Baccharis) και φτιάχνουν την «πράσινη» πρόπολη, με άλλα κύρια συστατικά. Γι’ αυτό δύο προϊόντα που γράφουν «πρόπολη» μπορεί να διαφέρουν πολύ μεταξύ τους.

Ακατέργαστη πρόπολη ή βάμμα πρόπολης;

Η ακατέργαστη πρόπολη σκληραίνει όταν κρυώνει και κολλάει όταν ζεσταίνεται. Το νερό δεν διαλύει ούτε το κερί ούτε τις ρητίνες, οπότε ένα κομμάτι πρόπολης στο τσάι απλώς κολλάει στο φλιτζάνι. Για να πάρουμε τις πολυφαινόλες, χρειαζόμαστε έναν διαλύτη που να τις διαλύει, όπως εξηγούμε και στο άρθρο μας για τις διαφορές βαμμάτων και αιθέριων ελαίων.

Συνήθως χρησιμοποιούμε μείγμα αιθανόλης και νερού. Μια ερευνητική ομάδα δοκίμασε αιθανόλη από 0 έως 99,9% και πέτυχε τη μεγαλύτερη απόδοση σε φαινολικά συστατικά ανάμεσα στο 60 και το 70% [4]. Ο οδηγός του FAO προτείνει επίσης 70% [3]. Η αιθανόλη δεν διαλύει το κερί, και το αφαιρούμε με φιλτράρισμα.

Στην Alembicon φτιάχνουμε το βάμμα στο εργαστήριό μας στο Μελισσοχώρι Θεσσαλονίκης, με αιθανόλη 70% αγροτικής προέλευσης σε αναλογία 1/3 w/v. Κρατάμε σταθερές τις συνθήκες εκχύλισης, ώστε να περνούν στο βάμμα όσο το δυνατόν περισσότερα συστατικά της πρόπολης, και το επιβεβαιώνουμε μετρώντας την αντιοξειδωτική ικανότητα και τα ολικά φαινολικά (mg GAE/L) κάθε παρτίδας.

Αν θέλετε να αγοράσετε ακατέργαστη πρόπολη

Η πρόπολη διαλύει λιπαρές ουσίες και μπορεί να συγκρατήσει ρύπους από το περιβάλλον ή από φάρμακα της κυψέλης. Το ευρωπαϊκό σύστημα ειδοποιήσεων έχει καταγράψει περιπτώσεις πρόπολης με αυξημένους πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες και με χλωραμφαινικόλη [5]. Αν αγοράζετε ακατέργαστη πρόπολη, ρωτήστε ποιος μελισσοκόμος τη μάζεψε, από ποια περιοχή, και αν την έλεγξε σε εργαστήριο.

Ιδιότητες του βάμματος πρόπολης: τι μετράμε και τι δεν υποσχόμαστε

Αν ψάξετε «πρόπολη οφέλη», θα βρείτε μεγάλες λίστες. Εμείς σας λέμε κάτι πιο απλό: η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει εγκρίνει κανέναν ισχυρισμό υγείας για την πρόπολη. Η EFSA εξέτασε το 2010 τους ισχυρισμούς που κατέθεσαν οι παραγωγοί και δεν τους ενέκρινε [6]. Γι’ αυτό δεν θα διαβάσετε εδώ ότι το βάμμα πρόπολης θεραπεύει, προλαμβάνει ή ενισχύει κάτι. Αυτό δεν σημαίνει ότι η πρόπολη δεν έχει πολύτιμα συστατικά. Εμείς εστιάζουμε στο να περνούν αυτά τα συστατικά στο βάμμα, και στο να περνούν σε όσο μεγαλύτερη ποσότητα γίνεται.

Όταν μιλάμε για ιδιότητες, εννοούμε τα χαρακτηριστικά του ίδιου του εκχυλίσματος, που τα μετράμε στο εργαστήριο:

Περιεκτικότητα σε ολικά φαινολικά, σε mg ισοδύναμα γαλλικού οξέος ανά λίτρο. Μας δείχνει πόσες πολυφαινόλες πέρασαν από την πρώτη ύλη στο βάμμα.

Αντιοξειδωτική ικανότητα in vitro, δηλαδή σε δοκιμαστικό σωλήνα. Είναι χημική ιδιότητα του εκχυλίσματος.

Σταθερότητα από παρτίδα σε παρτίδα. Επειδή η πρόπολη διαφέρει ανάλογα με την προέλευση, μετράμε κάθε παρτίδα. Μόνο έτσι ξέρουμε ότι κάθε μπουκάλι είναι ίδιο με το προηγούμενο.

Πόσες σταγόνες βάμμα πρόπολης; Δοσολογία και τρόπος χρήσης

Κάθε παραγωγός δίνει διαφορετική δοσολογία, γιατί φτιάχνει βάμμα διαφορετικής συγκέντρωσης. Γι’ αυτό ακολουθείτε πάντα τις οδηγίες του συγκεκριμένου προϊόντος και όχι μια γενική δοσολογία από το διαδίκτυο.

Για το δικό μας βάμμα, προτείνουμε στους ενήλικες:

10 σταγόνες σε ένα ποτήρι νερό ή χυμό, δύο φορές την ημέρα.

Μην ξεπερνάτε τη δόση.

Ανακινείτε το μπουκάλι πριν από κάθε χρήση, γιατί λίγη ρητίνη μπορεί να καθίσει στον πάτο.

Όταν ρίξετε τις σταγόνες στο νερό, θα δείτε ότι θολώνει. Είναι φυσιολογικό: το νερό δεν διαλύει τις ρητίνες που διέλυσε η αλκοόλη, κι εκείνες σχηματίζουν μικρά σωματίδια.

Για παιδιά δεν δίνουμε δοσολογία. Το βάμμα έχει αιθανόλη 70% και η πρόπολη μπορεί να προκαλέσει αλλεργία, οπότε την απόφαση την παίρνει ο παιδίατρος. Κρατήστε το μπουκάλι μακριά από παιδιά.

Πρόπολη για το δέρμα και τις ρυτίδες: τι πρέπει να ξέρετε;

Οι παρασκευαστές καλλυντικών βάζουν πρόπολη σε lip balm, κρέμες και οδοντόκρεμες. Θα βρείτε επίσης πολλά άρθρα για «πρόπολη και ρυτίδες». Εμείς δεν έχουμε δικά μας δεδομένα γι’ αυτό και δεν το ισχυριζόμαστε.

Ξέρουμε όμως με βεβαιότητα ότι η πρόπολη προκαλεί αλλεργία εξ επαφής. Σε ευρωπαϊκές μελέτες, το 1,2% έως 6,6% των ανθρώπων που κάνουν δερματικό τεστ αλλεργίας βγαίνουν θετικοί στην πρόπολη [7]. Γι’ αυτό:

Μη βάζετε το βάμμα αναραίωτο στο πρόσωπο. Έχει αιθανόλη 70%.

Πριν το εφαρμόσετε οπουδήποτε στο δέρμα, δοκιμάστε το σε μικρή περιοχή στο εσωτερικό του μπράτσου και περιμένετε 24 ώρες.

Αν έχετε αλλεργία στο βάλσαμο του Περού ή στο κολοφώνιο, αποφύγετε την πρόπολη, γιατί μοιράζονται κοινά αλλεργιογόνα [7].

Ποιος δεν πρέπει να χρησιμοποιεί πρόπολη; Προφυλάξεις

Αλλεργία σε προϊόντα μέλισσας: αν έχετε αλλεργία σε προϊόντα της μέλισσας ή σε τσίμπημα μέλισσας ή σφήκας, μη χρησιμοποιήσετε πρόπολη [5].

Εγκυμοσύνη και θηλασμός: οι ερευνητές δεν έχουν μελετήσει επαρκώς τους κινδύνους, γι’ αυτό συστήνουμε να μην τη χρησιμοποιείτε [5].

Φάρμακα: αν παίρνετε ανοσοκατασταλτικά ή άλλη χρόνια αγωγή, ρωτήστε πρώτα τον γιατρό σας.

Αλκοόλ: το βάμμα έχει αιθανόλη 70%. Αν αποφεύγετε το αλκοόλ για οποιονδήποτε λόγο, λάβετέ το υπόψη.

Δέρμα: αν εμφανίσετε ερεθισμό, κνησμό ή πρήξιμο στα χείλη, σταματήστε τη χρήση [7].

Οι πληροφορίες αυτού του άρθρου δεν αποτελούν ιατρική συμβουλή.

Συχνές ερωτήσεις για την πρόπολη

Τι είναι η πρόπολη;

Είναι μια κολλώδης ουσία που φτιάχνουν οι μέλισσες από ρητίνη δέντρων, κερί και δικές τους εκκρίσεις. Με αυτήν σφραγίζουν τις ρωγμές της κυψέλης.

Τι είναι το βάμμα πρόπολης;

Είναι εκχύλισμα πρόπολης σε μείγμα αιθανόλης και νερού. Η αιθανόλη δεν διαλύει το κερί, και το αφαιρούμε με φιλτράρισμα.

Πόσες σταγόνες βάμμα πρόπολης παίρνει ένας ενήλικας;

Εξαρτάται από τη συγκέντρωση κάθε προϊόντος. Για το δικό μας βάμμα προτείνουμε 10 σταγόνες σε ένα ποτήρι νερό ή χυμό, δύο φορές την ημέρα.

Μπορούν τα παιδιά να πάρουν πρόπολη;

Για τα παιδιά αποφασίζει ο παιδίατρος. Το βάμμα έχει αιθανόλη 70% και η πρόπολη μπορεί να προκαλέσει αλλεργία, γι’ αυτό δεν δίνουμε παιδική δοσολογία.

Γιατί θολώνει το βάμμα πρόπολης στο νερό;

Το νερό δεν διαλύει τις ρητίνες που διέλυσε η αλκοόλη, κι εκείνες σχηματίζουν μικρά σωματίδια. Είναι φυσιολογικό.

Έχει η πρόπολη εγκεκριμένους ισχυρισμούς υγείας;

Όχι. Η EFSA εξέτασε το 2010 τους ισχυρισμούς που κατέθεσαν οι παραγωγοί και δεν τους ενέκρινε [6].

Πού αγοράζω ακατέργαστη πρόπολη και τι προσέχω;

Αγοράστε από μελισσοκόμο που σας λέει από ποια περιοχή τη μάζεψε. Ιδανικά, να την έχει ελέγξει σε εργαστήριο για ρύπους και υπολείμματα φαρμάκων.

Πόσο κοστίζει το βάμμα πρόπολης;

Το δικό μας κοστίζει 10,80 € τα 30 ml. Στην αγορά οι τιμές διαφέρουν ανάλογα με τη συγκέντρωση και την προέλευση.

Το βάμμα πρόπολης της Alembicon

Το βάμμα πρόπολης είναι ένα από τα βάμματα που φτιάχνουμε στο εργαστήριό μας, δίπλα στα αιθέρια έλαια που αποστάζουμε από τις καλλιέργειές μας. Το διαθέτουμε σε μπουκάλι 30 ml, στα 10,80 €. Αν έχετε ερωτήσεις για την προέλευση ή την εκχύλιση, επικοινωνήστε μαζί μας.

 

Βιβλιογραφία

     

      1. Plants (2022), 11(9), 1203. doi:10.3390/plants11091203

      1. Kuropatnicki A.K., Szliszka E., Krol W. (2013). Historical Aspects of Propolis Research in Modern Times. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 964149.

      1. Krell R. (1996). Value-added products from beekeeping, κεφ. 5 «Propolis». FAO Agricultural Services Bulletin No. 124. Ρώμη: FAO.

      1. Kara Y., Can Z., Kolaylı S. (2022). What Should Be the Ideal Solvent Percentage and Solvent-Propolis Ratio in the Preparation of Ethanolic Propolis Extract? Food Analytical Methods, 15, 1707–1719.

      1. Verbraucherzentrale (2026). Propolis für ein stärkeres Immunsystem?

      1. EFSA (2010). Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to propolis.

      1. DermNet. Contact allergy to propolis.

    Περισσοτερα blog post